Stare druki w polskich katalogach bibliotecznych

Według Encyklopedii Wiedzy o Książce, szp. 2225 Stare druki są to:

Publikacje z okresu od wynalezienia druku do końca XVIII w. (31 XII 1800), a więc także inkunabuły.

W podręczniku Bibliotekoznawstwo pod red. prof. Z. Żmigrodzkiego mianem starych druków określa się druki pochodzące z okresu od wynalezienia druku do roku 1800 włącznie. Spośród starych druków wyodrębnia się inkunabuły, tj. pierwsze druki powstałe do roku 1500 (w niektórych krajach przesuwa się tę granicę do 1530 r.), wzorowane na księgach rękopiśmiennych. Cechą wszystkich starych druków jest ręczne wytwarzanie ich podstawowych składników: papieru, ilustracji i oprawy. Liczba posiadanych przez bibliotekę jednostek inkunabułów i starych druków określa w dużym stopniu wartość jej zbiorów.

Stare druki, łączące w sobie element użytkowości normalnej książki z elementem zabytkowości w zakresie dawnej kultury materialnej i duchowej, stanowią odrębny i specyficzny przedmiot zainteresowania badaczy, bibliotekarzy i muzeologów. Stary druk traktowany być musi odmiennie od nowego - ten ostatni cenny jest dzięki zawartej w nim treści, w starym zaś przede wszystkim interesująca jest jego postać materialna, bo treść w wielu przypadkach, znana jest w przedrukach (np. utwory J. Kochanowskiego czy I. Krasickiego), jakkolwiek nie jest to reguła. W niniejszym referacie opierać się będziemy na ustaleniach wybitnego bibliologa prof. Karola Głombiowskiego, który w artykule Książka a inne środki przekazu dzieła literackiego (Studia o Książce T. 9: 1979) pisał: Chcąc dotrzeć do zrozumienia zjawiska książki, zwracamy przede wszystkim uwagę na jej funkcję utrwalania i przekazywania dzieł piśmienniczych jako na czynnik konstytuujący jej istotę... Ponieważ zaś książka ze względu na swą podstawową funkcję jest zjawiskiem na wskroś społecznym, kładziemy nacisk w jej analizie głównie na ten zakres problemowy, który jest właściwy funkcjonalizmowi antropologii społecznej. Pozwala on bowiem na wyjaśnienie zjawisk książki przez ustalenie funkcji, którą ona spełnia w integralnym systemie zbiorowości społecznej (Por. K. Głombiowski: O funkcjonalną koncepcję nauki o książce. "Studia o Książce" 1970 T.1 s. 5-24, K. Migoń: Nauka o książce wśród innych nauk społecznych. Wrocław 1976 passim). Stosując taką właśnie koncepcję badań bibliologicznych prof. dr hab. Zbigniew Nowak sformułował następujący wniosek: "Książka rękopiśmienna i drukowana spełniała w Gdańsku już od XV wieku liczne i znaczące funkcje rzeczowe oraz semiotyczne w systemie kultury mieszczańskiej, określała kształt, horyzonty i poziom życia umysłowego w tym mieście. Biblioteka Gdańska gromadząc przez stulecia te materiały, stała się podstawowym Ÿródłem informacji o wszelkich procesach kulturowych, stymulowanych przez książkę, wykraczających niekiedy daleko poza Gdańsk i Pomorze. (Z. Nowak, Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk jako warsztat badań księgoznawczych, "Studia o Książce 1979 T.9 s. 152). Zbiory i warsztat takiej historycznej książnicy mog stać się inspiracją dla różnych tematów z zakresu bibliologii. W niniejszym referacie interesować nas będzie zagadnienie starych druków w opublikowanych katalogach bibliotek polskich, przede wszystkim w aspekcie dokumentacji świadomości bibliologicznej.Rozważaniami nie będą objęte zbiory graficzne, kartograficzne i muzyczne. Autorzy opracowań katalogowych zdają sobie sprawę, że gromadzone, często od zarania sztuki drukarskiej w ich bibliotekach stare druki stanowią pierwszorzędny materiał Ÿródłowy, który znajduje się w kręgu zainteresowania badaczy wielu dyscyplin. Ponadto, często jest on wykorzystywany do celów: - popularyzacji wiedzy - jako eksponat wystawienniczy - jako materiał ikonograficzny Wielokierunkowość funkcji decyduje o konieczności wielostronnego opracowania katalogowego obiektu starodrucznego, które powinno dostarczać czytelnikowi maksimum wskazówek - bez konieczności sięgania po sam dokument żródłowy (prof. dr hab. Józef Wojakowski). Forma starego druku to produkt wielu rzemiosł, noszący ślady poprzednich właścicieli i czytelników, musi być więc rozpatrywany pod wieloma względami. Dla nas, bibliotekarzy i księgoznawców zbiory starych druków dostarczają materiału do wielorakich badań bibliologicznych: przede wszystkim do bibliografii, ale także do historii papiernictwa, drukarstwa, edytorstwa, ilustracji książkowej i opraw. Znaki proweniencyjne i różnego typu zapiski cenne są dla historii bibliotek i czytelnictwa.

Wbrew pozorom, we współczesnym świecie rośnie, a nie maleje, rola badań dawnej książki. Rok 1800 kończy epokę starych druków, druków całkowicie wykonywanych ręcznie, metodami rzemieślniczymi. Podobnie jak rękopisy, stare druki wymagają badań jednostkowych, to znaczy, każdy egzemplarz podlega indywidualnemu wglądowi zarówno ze względu na treść dzieła, jak i na cechy formalne.

Podstawowym wreszcie obowiązkiem historyków książki jest dokumentacja zbiorów specjalnych zwłaszcza rękopisów i starych druków), przechowywanych w bibliotekach, muzeach i archiwach. Wymagające ogromnej fachowości przygotowanie katalogów jest coraz bardziej nieodzowne, w miarę pogłębiania się specjalizacji poszczególnych nauk, rosnącej roli informacji naukowej oraz wzrastającej z latami wartości dawnych książek, wymagających coraz staranniejszej konserwacji i ochrony.

Biblioteka Gdańska PAN

Biblioteka Ossolineum

Biblioteka Narodowa

Biblioteka Kórnicka

Strona E. Cz.