Juliusz Słowacki na Pomorzu

Henryk Sienkiewicz

Przemówienie Henryka Sienkiewicza pt. Mowa polska wygłoszone 16 IX 1899 roku podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Juliusza Słowackiego w posiadłości Józefa Kościelskiego w Miłosławiu

Mowa polska

„Opatrzność tworząc narody hojnie obsypała naszych praojców darami.Dała im obszerne i żyzne ziemie, dała im lwie i gołębie serca, dała szlachetne dusze i bystre umysły, zdolne do najgórniejszych lotów.Ale nie był to jeszcze koniec darów. Można by mniemać, że Bóg tworząc Polaków, rzekł im: Oto na domiar wszystkiego daję wam spiż, dźwięczny a niepożyty, taki z jakiego ludy żyjące przed wami stawiały posągi swym bohaterom, daję wam złoto błyszczące i giętkie, a wy z tego tworzywa uczyńcie mowę waszą.I wstała ta mowa, niepożyta jak spiż, świetna i drogocenna jak złoto – jedna z najwspanialszych na świecie – i tak piękna, że chyba tylko język dawnych Helenów może się z nią porównać.

Powstali z biegiem wieków liczni mistrze słowa – i ze spiżu uczynili ramię harfy a ze złota nawiązali na nią strun – a wówczas poczęła śpiewać ta harfa polska i wyśpiewać dawną chwałę, dawne boje, dawną wiarę, dawne życie. Czasem huczała jak grzmot w górach, czasem z jeremiaszowym jękiem unosiła się nad równinami – czasem w skowronkowych tonach dźwięczała nad szarą roztoczą pól – błogosławiąca i błogosławiona, czysta jak łza, Boża jak modlitwa, słodka jak miłość.

Aż przyszedł wreszcie największy z mistrzów Mickiewicz i położywszy na strunach swe natchnione dłonie, wydostał z nich takie jeszcze dźwięki, o których nie wiedziano przed nim. Pieśń jego kończyła się aż gdzieś „na niebios progu”, tak doskonale i prawie nadziemsko, że wówczas nawet, gdy grać przestawał „...wszystkim się zdawało, Że wielki mistrz gra jeszcze, a to echo grało” Echo serc polskich !! I wygrał szum naszych lasów, plusk naszych rzek i dżdżów, grom naszych burz, pieśni naszego ludu, dawidowe hymny nadziei i łkania piersi człowieczej po utraconem szczęściu- i wszystko, co nasza myśl mogła pojąć, serce odczuć a dusza wyobrazić jako wzniosłe i najpiękniejsze pod słońcem.

Więc zdawać się mogło, że po nim i obok niego nikt nie zdoła już nic dodać tej mowie, że dosięgła już szczytu i że ozdoby, a doskonałości nikt nie potrafi jej przysporzyć.

A jednak znalazł się poeta, który to uczynił – i to jest właśnie on, którego rysy widzicie dziś wykute w marmurze dłonią mistrza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

„Lećcie u zorzy prosić purpury,

„Pereł u róży, szafiru u chmury,

„A może gdzie zawieszona

„Na niebie tęczowa nić,

„Tę tęczę wziąć na wrzeciona

„I wić i wić i wić!...”

Tak jest. On to uczynił! On nabrał pełnymi garściami pereł, szafirów, purpury, tęczowych blasków, olśniewających brylantów i obsypał i przyozdobił nimi tę naszą harfę tak hojnie, tak bez miary, że stanęła przed nim i przed nami w nieznanym dotychczas przepychu, blasku i majestacie – niby Harfa-Królowa, przed którą gną się kolana ludu i chylą się czoła, jak ongi przed harfą Dawida.

I oto część jego chwały, jego zasługi, jego wielkości. Pokolenia będą czerpały z tych skarbów, pokolenia będą się pytały ze zdumieniem i podziwem, jak zdołał i mógł to uczynić. A przecie uczynił! Zdołał, bo poezja w jego duszy była jak nieprzebrane wody mórz, a mógł, bo tylko umarłym na nic skarby i klejnoty. – Przed żywą królową zawsze można uderzyć czołem i przynieść jej, co się ma najdroższego w ofierze – ta zaś królowa, którą on obdarzył, była i będzie nie tylko żywa, ale i nieśmiertelna. Cześć jej i poecie!”