Nazwy miejscowe Warszawy

Ewa Czerniakowska

Kilka nieznanych etymologii nazw miejscowych z obszaru obecnej Warszawy


Referat wygłoszony podczas XIII Ogólnopolskiej Konferencji Onomastycznej (Olsztyn - Kalbornia) w dniu 17 IX 2002 r. Opublikowany w: Metodologia badań onomastycznych, pod redakcją Marii Biolik, Olsztyn 2003 (druk 2004)


Nazwy miejscowe obszaru obecnej Warszawy nie doczekały się dotąd całościowego opracowania. Zajmowali się nimi historycy i językoznawcy. Z językoznawców wymienić należy: Witolda Taszyckiego, Stanisława Rosponda, Ewę Rzetelsko-Feleszko, Jerzego Podrackiego, Kwirynę Handke, Ewę Czerniakowską, ostatnio także Urszulę Bijak.

Również historycy, na marginesie prac dotyczących historii Warszawy i Mazowsza omawiali pochodzenie niektórych nazw. Szczególnie należy podkreślić dorobek Aama Wolffa i Aleksandra Gieysztora. Ich zasługi dla onomastyki polegają nie tylko na opublikowaniu i skomentowaniu interesujących nas materiałów źródłowych, ale także np. ustaleniu lokalizacji. Cenne są także oryginalne propozycje etymologiczne lub potwierdzenie istniejących, poprzez umiejętne uzasadnienie nowym materiałem źródłowym lub wskazanie właściwego kontekstu historycznego, archeologicznego lub geograficznego.

Nadal jednak etymologia wielu nazw miejscowych z obszaru obecnej Warszawy może budzić wątpliwości, a niektóre nazwy nie były jeszcze przedmiotem badań onomastów. Termin nazwy miejscowe stosuję tu w szerszym rozumieniu. Nie chodzi tylko o obiekty zamieszkane, mające charakter samodzielnej jednostki administracyjnej, to znaczy nazwy wsi i miast, ale także nazwy ich części, nazwy osad, kolonii, przysiółków, dzielnic, itp., poświadczonych na terenie Warszawy w obecnych granicach administracyjnych od czasów najdawniejszych do współczesnych.

W przeciwieństwie do słowników historyczno-geograficznych, których przedmiotem jest obiekt (osada, miejsce), przedmiotem onomasty jest nazwa. Jak pisał prof. Hubert Górnowicz (Górnowicz), przyjęcie tej zasady pociąga za sobą następujące konsekwencje. Jeśli obiekt zamieszkany miał w swych dziejach więcej etymologicznie odrębnych nazw, każda z tych nazw winna być przedmiotem osobnego artykułu hasłowego, a zespół tych artykułów winien być powiązany odsyłaczami, np. wieś Sopąchy miała w swych dziejach jeszcze dwie inne nazwy: Dąbrówka i Witki. Stąd będą tu potrzebne trzy artykuły hasłowe: Dąbrówka, Sopąchy i Witki.

Ponieważ badamy nazwy hasłem jest dla nas pierwotna zetymologizowana postać i forma nazwy podana w tym języku, w jakim została utworzona. Etymologia musi być możliwie wyczerpująca. Podając etymologię stosujemy jednocześnie klasyfikację nazw, nadrzędnie semantyczno-etymologiczną W. Taszyckiego i podrzędnie klasyfikację strukturalno-gramatyczną S. Rosponda . Ważną funkcję pełnią uwagi w celu wyjaśnienia izolowanych i kontrowersyjnych zapisów źródłowych, procesów językowych, pewnych osobliwości historyczno-osadniczych i polemiki z dotychczasowymi ujęciami językoznawców i historyków.

A oto niektóre nazwy, na które dotąd nie zwrócili uwagę onomaści lub których etymologia nie była dotąd dostatecznie wyjaśniona lub ciągle budzi kontrowersje. Z tego powodu artykuły hasłowe są obszerniejsze niż zazwyczaj i zaopatruję je w konieczne uwagi.

†Dąbrówka, zaginiona wś w par. służewskiej, zwana też Sopąchy /zob./: Sopanchi alias Dambrowka 1414-25 (c. 1457) MNT 139, Sanpachi alias Dambrowka 1417-29 MKM I 29 nr 172, in Dambrowka prope granicies Rapati 1477-29 (MKM I nr 290), nyedzy ynyem /!/ dzuczraczny (!) et a myedzy dambrowkam 1501 War nr 1862. - N. topogr. prym. od ap. dąbrówka `mała dąbrowa, zarośla dębowe` Sł Stp II 43. Wg ustaleń A. Gieysztora na południowej granicy okęckiej, pod Rybiem rosła dąbrowa i zalegał stary gaj Ochota 22. NMP II oraz Bijak NMPM nie uwzględniają tej wsi (brak też n. m. Sopąchy).

†Dziuracze, zaginiona wieś w par. raszyńskiej, zwana też Jaczkowice (zob.), leżała w okolicy Czechowic, a zatem na terenie ob. gm. Ursus, ostatnio wzmiankowana w 1653 r. AtlasHP 73: Paulus de Dzuracze 1431 MKM II nr 464, in Michalowicze penes granicie Dzuraczowy 1432 MNT 46 (PP VI 417), de Dzuracze 1433 Semk 27 nr 108, szduraczow 1505 War nr 2050, sdzvraczow 1511 ib. nr 2082, dzivracze 1517 ib. nr 2238, syaczkowycz kthore dzysch zową dzyvracze 1525 nr 2345, Maciej Dziuracki h. Łada z Dziuraczy 1563 Dziadulewicz, Dziuracze 1580 Paw 270. - N. rodowa od n. os. Dziuracz, por. Maczyey dzyuracz 1517 War nr 2114. Podobnie GórnRod 115, NMP II 513-14 i Bijak NMPM 53, ale nie notują poprzedniej nazwy Jaczkowice.

†Górki, nieistniejąca dziś wieś, zniszczona całkowicie 1656-1665 podczas wojen szwedzkich. W 2. poł. XVII w. na terenie wsi powstał folw. Załuski : de Gorki 1471 Semk nr 142, de Raschincze Gorky 1493 MZH nr 725, szgork, gorky 1514 War nr 2154, Górki 1580 Paw 270. - N. rod. od zapisanej we wsi n. os. Górka: Joannis Górka de Górki 1580 Paw 270 oraz Jan i Mikołaj Górka h. Prus z Górek 1563 Dziadulewicz. Nazw. Górka poświadczone jest w SNWPU 11203 razy, w tym w woj. warsz. 802 razy. Tymczasem wg NMP III 302 oraz Bijak NMPM 63 jest to n. od ap. górka (: góra), w formie l. mnogiej, zatem topograficzna; ponadto nie zlokalizowano tej miejscowości na terenie ob. Warszawy.

†Jaczkowice, Jackowice wg MZH 286-7, nieistniejąca dziś wieś w par. raszyńskiej, zwana potem Dziuracze (zob), por. Semk Wywody nr 108: de Yaczkowicze 1429 MKM I nr 771, de Jaczkowicze 1432 MZH nr 8, de Jaczkowicze 1440 KŁW nr 570, de Jaczkouicze 1444 MZH nr 36, Jaczkowicze 1453 MZH nr 87, syaczkowycz kthore dzysch zową dzyvracze 1525 War nr 2345. - N. patronim. od n. os. Jaczek (hipokor. od Jaczewoj, Jaczemir, itp), por. PNM 71-2 (tu niezlokalizowana). Bijak NMPM nie notuje tej wsi.

Kałęczyn zob. Kałęczyno

Kałęczyno, potem Kałęczyn, (na obszarze ob. dz. Śródmieście), nieistniejąca dziś wieś pomiędzy Warszawą i Ujazdowem, zwana też Folwarki. Dziew 339 podaje, że w d. archiwum podskarbińskim od 1526 do 1601 cała miejscowość wzdłuż Nowego Światu, od Pańskiej do Wilczej nosi nazwę Kałęczyna. Wg Korot 566 n. Kałęczyn służyła pierwotnie całej przestrzeni od Ludnej i Książęcej do Leszczyńskiej i Oboźnej i od Nowego Światu do Wisły. Urzędownie Kałęczyn zjawia się późno. Pokrywa go Jazdów. Role na płaskowyżu idące na zachód aż po linię ul Towarowej należały do księcia. Obszar ten w XV w. nazywano Chmielnikiem, a w dobie nowożytnej ustaliła się nazwa Kałęczyna Śródmieście 44 (A. Gieysztor). : Vitus de Kalenczina 1496 KRSW nr 349, Kałęczenko 1510 Korot 566, Calanczino 1519 NMP IV 277, Kałęczyno 1524 Korot 566, Calanczyno 1524 NMP 277, Kaleczin sive Folwarki 1580 Paw 263. - N. topograficzna z form. -ino od ap. kałęcz (złożenie kał i łęka w znaczeniu `mokra, bagnista łąka`). Jest to n. typowo mazowiecka, por. Atlas HP VII cz. 2 s. 277 (gdzie zanotowano 21 nazw tego typu tj. Kałęcz, Kałęczyn i Kałęczew). A. Gieysztor tak charakteryzował teren warszawskiego Kałęczyna: Tylko krótkie strumienie toczą się ku wielkiej rzece, niektóre z nich zmieniają się w dolinie Wisły w bagniste jeziorka wśród podmokłych łęgów (Kształty W). Topograficzny charakter tej n. m. rozumieli już historycy, zajmujący się historią Warszawy, np. wg Korot 566: „Kałęczyn, właściwie Kałeczyn - nazwa okolicy mokrej i błotnistej, pochodzi od wyrazu kał”. Również SzwankW 46-47 pisał: Grunt pół kałęczyńskich (nazwa od kału - błota), był dość nisko położony i oprócz ziemi ornej składał się z łąk i rybników (sadzawek rybnych). Podobnie J. W. Gomulicki wyprowadzał etymologię od kał - błoto, kałuża (Stolica 1961 nr 5 s. 8). Północnomazowiecką n. Kałęczyn zajął się K. Moszyński (Kult. lud. Słowian II 1558 i zestawiał ją z takimi nazwami, jak Kałęcz, Kałuszyn, Kałęcz. Uważa on je za odosobowe, rekonstruując dla nazw Kałęcz i Kałęczyn n. os. Kałęk o znaczeniu `kabłąk, pałąk`. Br 214 wywodzi n. Kałusz od kału, natomiast Zierh 204 n. Kałęczyno w pow. pułtuskim uważa za dwuznaczną (tj. top. lub dzierż.). Jeśli chodzi o nasz Kałęczyn to z językoznawców omawia tę nazwę Handke SNW 107-108 i pisze, ze jest to „Nazwa zapewne tego samego pochodzenia, co Kawęczyn, z wtórną zmianą fonetyczną w<ł. Wg NMP IV i Bijak NMPM 85 jest to nazwa od n. os. Kałęka SNWPU IV 455 z suf. -in. Do nazwy os. por. kałęczyć, kawęczyć `ślęczeć, być chorym, znosić biedę' SW II 304. Jednak dosyć liczne występowanie nazwy Kałęczyn sprawia, że trzeba szukać innego objaśnienia. Zwracając uwagę na topografię okolicy historycy podają, że była to okolica mokra i błotnista Korot 566 i in. Należy zatem nazwę Kałęczyn wiązać z ap. kał, jak czyni to Br 214, por. Zierh 204. Analizując zaś cały rdzeń można upatrywać jego pochodzenie od ap. kałęcz (: kałęka z suf. -jb), który jest złożeniem kał `błoto` i łęka w znaczeniu teren ` nadrzeczny, równinny i podmokły`.

Kawęczyn zob.* Kawięcyno

Kawieczyno zob. *Kawięcyno

*Kawięcyno, potem Kawieczyno, ob. Kawęczyn, cz. dz. Praga Pd., d. wieś, której powstanie na polach grochowskich (A. Gieysztor, Praga 19) można odnieść zapewne do XIV w.: Kaweczino 1428 MKM I nr 667, de Kavyeczyn 1466 KŁNW nr 690, de Kawyeczino 1487 AC II nr 1870, de Cawyeczino 1491 ib. nr 1884, Cawyeczino 1493 (1505) MNT 198, ve wszy cavyeczynye 1497 War nr 1789, Cawyeczino 1519 MNT 198, villa Cavieczino 1556 AKH X nr 238, z Kawęczinem 1565 LMz I 22, z Kawieczinem ib. s. 26, Kawieczyno 1571 Berger 52, Kawieczino 1580 Paw 250, z Kaweczynem 1660-61 LWM XVII/2 s. 56, z Kawęcinem ib., s. 58, z Kawęczynem 1660 Wejn VI 240, Grunty ... Kawęczyna 1815 AK AGAD 248-29 Kawęczyn 1827 Tab I 202, Kawęczyn 1882 SG III 914, Kawęczyn 1921 SK I 194, Kawęczyn 1964 SM 452. - N. topogr. z formantem -ino od przym. kawięcy: kawięta `potomstwo ptaka kawki, molendula`. Pierwotnie była to zapewne nazwa terenowa o znaczeniu `miejsce, gdzie wylęgają się kawki`. W postaci Kawieczyno - dysymilacja nosowości względem n w przyrostku -ino oraz hiperpoprawne -cz- w celu uniknięcia mazurzenia. Dotychczas interpretowano tę nazwę (w odniesieniu do innych wsi) jako dzierż. od n. os. *Kawęka ( od kawękać). Już jednak badacze gdańscy, jak H. Górnowicz i J. Łuszczyńska udowodnili, że etymologia taka ze względu na liczne występowanie n. Kawęczyn, Kawiecino itp. jest jednak mało prawdopodobna i zaproponowali topograficzną. W Polsce n. Kawięcin //Kawęcin // Kawenczyn//Kawęczyn występuje aż 44 razy, wątpliwe więc, aby pochodziła od nigdzie nie zapisanego im. *Kawięta, *Kawęta (zob. Rymut 70) lub *Kawięka, *Kawęka (zob. Kam 87 czy Lubaś 64). Wszystkie te nazwy muszą mieć wspólną etymologię topogr. Są to prawdopodobnie pierwotne terenowe nazwy lasków, w których wylęgały się hałaśliwe pisklęta kawy, i to mogło ten teren wyróżniać. Zob. PMT V 39-41 oraz PMT VIII 48, gdzie obszerny komentarz onomastyczny. Taką właśnie etymologię w odniesieniu do niniejszej n. potwierdzają wnioski licznych badaczy, np. Kozierowski AG 106-7 pisał „nazwa po całej Polsce rozpowszechniona” i „Nazwiska Kawęka nie znam”. A. Wolff (Praga 127): Kawieczyn-Kawęczyn jest zupełnie niejasny, chociaż ta nazwa powtarza się i w innych okolicach Mazowsza. Ponadto liczne nazwy terenowe leksykalnie podobne typu: Kawi Las 1458 MNT 69, Kawczyniec MNT 69, Kawcze RzF Duma 221, Kowie Borek G Śl 98 i in. są bez wątpliwości wywodzone od ap. kawa `ptak - Corvus monedula`, co dowodzi, że i n. typu Kawęczyn mogą mieć pokrewną semantykę. Co do naszej n. wypowiadali się jeszcze: A. Bańkowski (Sl Occ XLI 134: „Często ogólnopolska nazwa ubogich osiedli, wprost od czas. kawięczeć, wtórnie kawęczeć)”, Handke SNW 115: Nazwa pochodzi zapewne od n. os. *Kawieka (co z kawęczeć, kawęczyć `narzekać, stękać`, też skawęczeć `zmarnieć`. Na Mazowszu było wiele miejscowości o nazwie Kawęczyn// Kawieczyn(o). Również U. Bijak w NMP IV 380 i Bijak NMPM 89 opowiada się za etymologią dzierż. i wyprowadza etym. od n. os. *Kawieka// *Kawięka z suf. -ino, -in. I dodaje: „Do n. os. por. kawęczeć, kawęczyć `przewlekle chorować, stękać narzekać` (z niepoświadczoną wymową *Kawięczeć) Sł II 107-8. Pokrewny czasownik kwękać w gwarach występuje w obocznych postaciach kwiąkać, kwiękać. Zapewne w n.m. miało miejsce podobne wahanie wymowy v`>v jak w apelatywach”.

†Krusze, potem Żyrzno, ob. Zerzeń, dawniej wieś o nieistniejącej dziś nazwie obok Osmolina (Mokotów 21, Gieysztor), należąca do kompleksu dóbr opactwa św. Wojciecha na grodzie płockim zakonu benedyktynów Suchodolska R 97. Wieś tę wraz z Osmolinem opat płocki zamienił w 1339 r. z księciem Trojdenem na Jeziorę pod Grójcem (Praga 15, Gieysztor): videlicet Zyrzno, quae Crusze primtus vocabatur 1339 NKDM 233 nr 229. N. topogr. pluralna prymarna od ap. dial. i stp. krusza `grusza`, por. Wolff, Praga 126. Por. też Krusze, wś w b. pow. świeckim, PMT VIII 55 oraz Kruszwica. N. tej nie notuje Bijak NMPM.

Opacz Wielka, cz. d. dz. Ochota UN/37/13, ob. gm. Włochy, d. wieś w par. Służew SG VII 538, zwana też Opaczą Dużą w celu odróżnienia od Opaczy Małej (poza granicami W.). W 1951 została przyłączona do W. Leży po lewej stronie Al. Krakowskiej, na pd. zach. od Okęcia: Opacz (1414-25) 1456 MK 3, 22v (Bijak NMPM 145), Opacz 1430 MKM II nr 181, de Opacz, inter Ribe et Sirocze Paludines 1432 MKM II nr 417, de Opacz 1438 MZH nr 21, de Oppacz 1492 AC II 896, sz wyelkyey opaczy 1505 War nr 2004 i 2005, swyelgyey opaczi 1518 War nr 2208, na ymyeniv opaczy 1521 War nr 2184, Opacz Maior 1580 Paw 271, Opacz Duża 1827 Tab II 62, Opacz duża 1877 Zinb II 12, Opacz Duża, Wielka 1921 Sk I 193, Opacz Wielka 1967 SM 787, Opacz Wielka 1975 EW 439. - N. złoż., czł. I top. prym. od ap. opacz ‘miejsce nachylone ku północy’ Łesiów TNLub 15. W MNT 121 n. Opacz jako określenie działu w Chabdzinie wywodzi się niesłusznie od znacznie później poświadczonej n. sąsiedniej wsi Opacz, tę zaś od n. os. Opak, zob. A. Bańkowski, JP 1984 nr 1/2 s. 131-132. Por. przym. opaczny ‘na opak idąc, odwrotny, wsteczny’ SW III 783. Mniej przekonuje Rospond SE 265, który też objaśnia n. jako top., przypuszczając, że chodzi tu o ‘złą, nieurodzajną glebę, ew. krzywą zabudowę’. Czł. II wyróżniający (Wielka, Duża) - kult., por. Czern I 12. Bijak NMPM 145 wywodzi tę nazwę od n. os. Opak SSNO IV 130, z suf. *-jb i dodaje, że wtórnie nastąpiła zmiana pierwotnego rodzaju męskiego na żeński, co jednak mnie nie przekonuje. Od XVI w. nazwa zestawiona z czł. Wielka lub Duża.

*Polikowo, potem Polikowo, następnie Polków, Pólków, dawniej wieś, dziś nieistniejąca, początkowo własność książęca, a następnie królewska. Początkowo leżała na pn. od Nowej Warszawy w okolicy ob. ul. Zjazd w dół ul. Mickiewicza. Przy oczyszczaniu terenu pod Cytadelę wieś przeniesiono między Kaskadę i Słodowiec Żoliborz 14-15: Polikow 1367 Theiner I 645, Polikow 1367 Kwp III nr 1584, Polikow 1367 NKDM III 105 nr 92, Policowo 1411 AKP VI nr 16, de Polikowo 1444 KŁNW nr 199, Polikowo 1500 MRPS IV/3 nr 1220, Polikow 1580 Paw 259, z Polkowa 1660-61 LWM XVII/2 s. 41, Między Polikowem 1660-61 ib. 49, Wieś Polikow 1660-61 ib. 50, Polkow 1786 M Perth, Pulkow 1809 Pl Bach, Pulków 1827 Gołęb 249, Pulkow 1839 TopK, Pólków 1887 SG VIII 597, Pulków 1902 BB II 10, Pólków 1916 Szymk 7. - N. dzierż. z form. -owo od n. os. Polik. Wg Rospond SE 298-9 (s.v. Polkowice) w bulli z 1136 jest n. os. Polek lub Polik. Podstawa ps. polje była nierzadką bazą też dla antroponimów. Możliwe jest też pochodzenie tej n. os. od od Polikart lub Polikarp, por. Polikowo, dziś Polik pow. Sierpc Zierh 302-3, por. też Polek SSNO IV 309. Od XVIII w. nastąpił zanik i w śródgłosie, a następnie podwyższenie artykulacji o przed l. Również A. Gieysztor uważał, że to jest n. dzierż. i pochodzi od im. Polik z przyrostkiem -owo i domyślnym jakimś rzeczownikiem nijakim, np. Polikowo siodło (Żoliborz 15). Na terenie ob. Warszawy w XV w. zanotowano też pole Polikowo w Czerniakowie, którą to n. MNT 138 też łączą z n. os. *Polik (Polikarp lub Polikart SSNO). Natomiast Handke SNW 167-8 uważa, że n. Polikowo jest etymologicznie przejrzysta, wywodzi się - jak wiele innych w Polsce od wyrazu pospolitego pólko `małe pole`. Również Bijak NMPM 161-2 opowiada się za etym. topograficzną, pisząc, że n. ta pochodzi od ap. *polik, oznaczającego teren rowninny, bez lasów i wysokich gór, nieuprawny pierwotnie, z suf. -owo// -ów i dodaje, że formy Polków, Pólków nawiązują do ap. polko, pólko.

Polików zob. Polikowo

Pólków zob. Polikowo

†Sopąchy, ob. Włochy EW 750, d. wieś w par. Służew, inaczej znane jako Dąbrówka i Witki, zaginione w poł. XVII w. Współcześnie n. nie jest używana: Porzuczewo i Sopanchi alias Dambrowka 1414-25 (c. 1457) MNT 139, Sanpachi alias Damrowka 1417-29 MKM I nr 172, de Sopanchi ib. nr 456, de Sopanchi ib. nr 172, de Sopanchy ib. nr 589, Sąpochy 1429-33 MKM II nr 326, de Sopąchy 1459 KŁNW nr 478, Johannes Włoch de Sopachy 1468 MZH nr 301, porcio Krzaczyeszynska in Rakowo alias Sopąchy 1474 MNT 83, na vythky ynaczey na Sopąchy 1514 War nr 2153. - N. rod. od n. os. Sopąch, por. Sopuch, Sopąch (por. sapać, sapić) SEM SNO I 282-3, por. też np. Tomas dictus Sopoch 1421 KŁNW nr 28. Tak właśnie objaśnia tę n. A. Gieysztor ( Ochota 23), wywodząc ją od przezwiska Sopąch (w związku z sapać). Nie uwzględnia tej n. Górn Rod. i Bijak NMPM.

Szopy, obecnie Szopy Polskie i Szopy Niemieckie w dz. Mokotów, pocz. wieś szlachecka, wg A. Gieysztora (Mokotów 26) być może jest to kontynuacja Woli Służewieckiej. Od 1. poł. XVII w. własność karmelitów bosych, po 1795 własność rządowa, na terenie folwarku powstała kolonia Szopy Niemieckie, na terenie wsi Szopy Polskie, w 1916 przyłączone do W. EW 644: de Sopi 1456 Tymieniecki 208, Szopi 1539 Bijak NMPM 201, Sopi 1562 Przyw 77, Jan Szopski z Szop 1563 Dziadulewicz 43, Soppi 1580 Paw 260, z Szopami 1660-61 LWM XVII/2 s. 48, Szopy polskie, Szopy niemieckie 1827 Tab II 225, Szopy Polskie, Szopy Niemieckie 1892 SG XII 21, Szopy Polskie, Szopy Niemieckie 1967 SM 1128, Szopy Polskie 2001 Atlas Demart. - N. rod. od n. os. Szop, ktora jest pochodzenia niem., por. Joanne Schop 1560 (Szacherska PH 1960 z. 2 s. 384), por. też n.os. Szopa SEM SNO I 305. Człony dyferencyjne, etniczne. Po 1795 na terenie folw. władze pruskie osadziły kolonistów niem., tworząc kolonię Szopy Niemieckie, na terenie wsi - powstała kolonia Szopy Polskie. Handke SNW 199-200 nie podaje etymologii. Wg U. Bijak NMPM 201 n. pochodzi od ap. szopa `prowizoryczny budynek gospodarczy o różnym przeznaczeniu, gospoda, zajazd` Sstp VIII 574 w l. mn.

Szopy Niemieckie zob. Szopy

Szopy Polskie zob. Szopy

Witki, d. wieś w par. Służew, położona obok Solipsów i Włoch, zaginęła po potopie szwedzkim 1655-56, na pocz. XVI w. zwane także Sopąchami (zob.): na vythkach 1491 War nr 1712, Vythky 1503 ib. nr 1928, na polema vythky ynaczey na sopąchy 1514 ib. nr 2153, Witki 1580 Paw XVI 260. - N. rod. od n. os. Witek SSNO VI 130 (od typu Witosław lub od chrześc. Vitus), np. vitek 1423 War nr 46, por. Górn Rod 130 i Dzieje Ochoty, (Gieysztor) 23. Wg niektórych badaczy utożsamiane z Witkowcem (zob. Czern III), np. AtlasHP VII/2 s. 232, gdzie identyfikowane są z obecnym Wierzbnem, podobnie też RzF-ec 99. Również Bijak NMPM 221, uważa, że Witkowiec jest wariantem n. Witki, którą wyprowadza od n. os. Witek w formie l. mn., ale dodaje: por. takze ap. witka `cienka i wiotka gałązka` SłStp X 240. Por. też *Witki, niegdyś pruska wieś na Powiślu Gd., którą H. Górnowicz objaśnił jako pol. n. rod. od pr. n, os. Witko, zdrobnienia z suf. -k- od im. dwuczłonowych typu pr.*Witautis i lit. Vytautas PMT IV 175.

Zbytki, os. w gm. Wawer, przedtem wieś powstała na gruntach Zastowa: Zbytki 1786 M Perth, Zbytki (1. poł. XIX w.) ZK AGAD 69-23, Zbytki 1827 Tab II 324, Zbytki 1877 Zinb II 332, Zbytki 1895 SG XIV 539, Zbytki 1991 NGRzP 649. - N. topogr. ponowiona od n. ter. Zbytki, por. ap. zbytek `to, co zbywa, reszta`, zbytek Zastowa 1479 Wolff (Praga 124). Jest to zatem nazwa związana z dawnymi podziałami własnościowymi, por. Borek GŚl 114. Bijak NMPM 245 nie znając historycznej n. ter. wywodzi n. Zbytki bezpośredno od ap. zbytek w l. mn.

Z nazw nowszych przedstawiam następujące:

Buchnik, też Buchnia, Biechnik, os. w gm. Białołęka, poprzednio cz. Jabłonny: Buchnia do Choszczówki 1839 TopK, Biechnik 1882 SG III 346 (s.v. Jabłonna), Buchnik 1901 BB I 70, Buchnik 1921 Sk I 188, Buchlik 1922 Orłowicz Przew 185, Buchnik 1936 W, Buchnik 1971 UN (132) 8, Buchnik 1991 NGRzP 142, Buchnik 1997 JokartW (ark.5). - N. topogr. od ogólnopol. rdzenia *bach, *boch `strumień, woda płynąca` Ar 514 z form. -nia, bowiem n. pierwotnie brzmiała zapewne Bochnia, jak dowodzi pierwszy zapis. Por. Bochnia w b. woj. tarnowskim, którą Rospond SE 32 wywodzi od *boch-//*bech- w znaczeniu `zagłębie moczarowate`, por. też Bochotnica k. Puław. Zob. też Rosp MN 218. Por. też n. strumyka Bochna w pow. świeckim, którą Jakus-Borkowa (Hydronimia powiatu świeckiego, Opole 1989, s. 11) uznaje za niejasną, ale m.in. powołuje się na Ar 514 i przytacza n.w. np. Bochotnica i Bachorza. Por. też hasło Bache (4 nazwy wodne) w PMT IV 233-234. Obecna postać Buchnik pochodzi od Buchnia (: Bochnia) z form. -ik, a zatem jest sekundarna. Powyższa etym. uzasadniona jest warunkami terenowymi, szczególnie nadwodnym położeniem (obok przepływa Kanał Henrykowski, a nieco na pn. Kanał Buchnik). Por. Czern II 15. Możliwe, że pierwotnie była to n. wodna, a n.m. jest wtórna.

Rembertów, gm. Warszawa-Rembertów, powstała 25 III 94 o powierzchni 19,3 km2, pocz. kol. założona w k. XIX w. przy poligonie wojskowym, czemu zawdzięcza swój rozwój. 1 IV 1939 r. wieś R. wraz z pobliskimi miejscowościami z b. gm. Wawer uzyskała prawa miejskie. W 1957 miasto R. zostało włączone do Warszawy EW 560: Rembertów 1888 SG IX 608, Rembertów 1902 BB II 121, Rembertów 1921 Sk I 192, Rembertów 1929 KAP 2031, Rembertów 1964 UN (37) 16, Rembertów 1967 SM 963, Rembertów 1991 NGRzP. - N. kult. przeniesiona z n. m. Rembertów w ob. woj. maz., gm. Tarczyn. Nie uwzględnił tej n. M. Buczyński w rozdziale Nazwy upamiętniające miejsca (przeniesione) monografii Pamiątkowe nazwy miejscowe w językach słowiańskich (Lublin 1997). Podobnie chociaż miejscowość ta była miastem nie ujęła jej Bijak NMPM.

Sadyba , dz. Mokotów, os. rozplanowane architektonicznie w 1924 r. przez Oskara Sosnowskiego i Antoniego Jawornickiego na terenie Czerniakowa jako willowa kolonia oficerskiej spółdzielni mieszkaniowej Bedeker W 331 W 1939 r. nazwana Miastem - Ogrodem Czerniaków EW 580: Nowa kolonia tzw. Sadyba 1938 Danysz 222, Sadyba 1967 UN (37) 7, Sadyba 1991 NGRzP 499, Sadyba 2001 Atlas. - N. kult. prym. pd ap. sadyba ‘siedziba, siedlisko, osiedle, miejsce zamieszkałe’ SJP VIII 5. Wg Br 479 sadyba ‘zamiast siedziba’ całkiem ruskie. Wspomina tę nazwę Handke SNW, ale nie podaje etymologii.

Śliwice, os. w dz. Praga Pn., na pd. od Pelcowizny (ok. ul. Gersona): Śliwice 1994 PPWK, Śliwice 1997 Atlas AB (ark. 17). - N. kult. pamiątk. z form. -ice użytym strukturalnie, powstała dzięki derywacji dezintegralnej od n. Fortu Śliwickiego, na terenie którego powstała. Fort Śliwickiego powstał po powstaniu listopadowym ok. 1833 r. na prawym brzegu Wisly na wprost Cytadeli Praga 166. Jego nazwa wywodzi się od nazw. kpt. Śliwickiego. Od 1921 r. nosił nazwę Fortu J. Jasińskiego EW 159. Handke SNW 412 nie omawia nazwy a jedynie wymienia ją w wykazie nazw, podobnie jak Bijak NMPM, która wzorem słownika Nazwy miejscowe Polski nie omawia nazw miejscowości niesamodzielnych. Od nazw fortu wywodzi się też n. Bemowo, por. Czern I 23, 25.

Podsumowując, należy stwierdzić, że w niniejszym referacie przedstawiono wybrane nazwy miejscowe z terenu obecnej Warszawy, dla których zebrano w wyniku ekscerpcji źródeł historycznych od XII do XXI w. w miarę pełny materiał źródłowy, który poddano dokładnej analizie semantycznej i formalnej. Opracowano w sumie 19 nazw miejscowych należących do różnych kategorii semantycznych i strukturalnych, dla których zaproponowano etymologie nieznane w literaturze przedmiotu lub wprowadzono nowe ustalenia do istniejących już propozycji etymologicznych. Warto podkreślić, że zebrany i omówiony tu materiał nazewniczy jest ciekawy zarówno ze względu na stare bazy antropo- i toponimiczne, od których zostały utworzone, jak i ze względu na strukturę tych nazw i różnorodność formantów.

Wykaz ważniejszych skrótów wykorzystanych źródeł i opracowań

Atlas Demart - Atlas Warszawa i okolice 2001, Wyd. Demart, Warszawa 2001.

Atlas HP - Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI w. Cz. 7 Mazowsze, w drugiej połowie XVI w., pod red. W. Pałuckiego. Cz. II Komentarze i indeksy, Warszawa 1973 .

BB - A. Bobiński, J. M. Bazewicz, Przewodnik po Królestwie Polskim..., t. I-II, Warszawa 1901 - 1902.

Bijak NMPM - Nazwy miejscowe południowej części dawnego województwa mazowieckiego, Kraków 2001.

Biolik NMW - M. Biolik, Prace Językoznawcze UW-M, II, 2000, s. 189-192 (rec. dot. Czern I i II).

Br - A. Brueckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927.

Czern I-II - E. Czerniakowska, Nazwy miejscowe Warszawy, cz.1-2, Gdańsk 1998-1999.

Czern III - E. Czerniakowska, Nazwy miejscowe Warszawy, cz. 3: http://gnu.univ.gda.pl/~emcz

Czern IV - E. Czerniakowska, Średniowieczne nazwy geograficzne z obszaru obecnej Warszawy, Gdańsk 2002.

EW - Encyklopedia Warszawy, Warszawa 1975.

Górnowicz - H. Górnowicz, Metodologiczne założenia regionalnych słowników onomastycznych, Onomastica 27, 1982, s. 198-211.

GórnRod - H. Górnowicz, Rodowe nazwy miejscowe Wielkopolski, Małopolski i Mazowsza, Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, Filologia, 1968 nr 3.

Handke SNW - K. Handke, Słownik nazewnictwa Warszawy, Warszawa 1998.

KŁNW - Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I, 1416-1485. Wyd. A. Wolff, Wrocław 1960.

KRSW - A. Wolff, Księga radziecka miasta Starej Warszawy, t. I 1447-1527, Wrocław- Warszawa-Kraków 1963.

Lmz - Lustracja wojewodztwa mazowieckiego 1565, cz. I, wyd. I. Gieysztorowa i A. Żaboklicka, Warszawa 1967.

Lub - Kodeks dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego, wyd. T. Lubomirski, Warszawa 1863.

MNT - A. Wolff, E. Rzetelska-Feleszko, Mazowieckie nazwy terenowe do końca XVI w., Warszawa 1982.

MKM - Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV-XVI wieku. Wydał A. Włodarski, t.I-II,Warszawa 1918, 1930.

M Perth - Mapa okolic Warszawy Karola de Perthees sporządzona ok. 1786

MRPS - Matricularum Regni Poloniae summaria, wyd. R. Wierzbowski, t. I-V/1, Warszawa 1905-1919

MZH - Mazowieckie zapiski herbowe z XV-XVI wieku, wyd. A. Wolff , Kraków 1937

NGRzP - Nazwy geograficzne Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa- Wrocław 1991

NKDM II-III - Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza, cz. II i III, Wrocław 1989-

NMP - Nazwy miejscowe Polski pod red. K. Rymuta, T.I-IV, Kraków 1996-2001

Paw - Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisana przez Adolfa Pawińskiego, t. V, Mazowsze, Źródła Dziejowe, t. XVI, Warszawa 1892.

PNM - W. Taszycki, Patronimiczne nazwy miejscowe na Mazowszu, Kraków 1951

Przyw - Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy 1376-1772. Wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1913

RzF-ec - E. Rzetelska Feleszko, Mazowieckie nazwy geograficzne do końca XVI wieku. Nazwy z suf.-ec, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej,16, 1977, s. 87-112

RzF-ica - E. Rzetelska-Feleszko, Mazowieckie nazwy geograficzne do końca XVI wieku. Nazwy z suf.-ica, Prace Filologiczne 28, 1978, s. 45-48

SG - Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I-XV, Warszawa 1880=1902

SM - Spis miejscowości Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, Warszawa 1967

Suchodolska R - E. Suchodolska,Regesty dokumentów mazowieckich z lat 1248-1345, Warszawa-Łódź 1980.

War - W. Kuraszkiewicz, A. Wolff, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, Kraków 1950.

Zierh - K. Zierhoffer, Nazwy miejscowe północnego Mazowsza, Wrocław 1957.

Pozostałe skróty rozwiązane zostały w: Czern I-II, Czern IV oraz na stronie internetowej:

Pozostałe skróty

SUMMARY

THE AUTHOR :

EWA CZERNIAKOWSKA.

SOME OF THE UNKNOWN ETYMOLOGY OF CURRENT WARSAW PLACE – NAMES.

The current Warsaw place – names have not been elaborated as a whole up till now. It was a subject of study for historians (Adam Wolff and Aleksander Gieysztor among others) as well as for many linguists (Witold Taszycki, Stanisław Rospond, Ewa Rzetelska – Feleszko, Ewa Czerniakowska, Jerzy Podracki, Kwiryna Handke and Urszula Bijak among others). However, still some of the etymology of the current Warsaw place – names cause doubts and many of them have not been studied yet. The term “place – names” has been used here in a wide meaning, referring not only to the inhabited areas such as towns and villages but also the names of their parts, districts, settlements, colonies etc. in the administrative borders of Warsaw, from the earliest to the current times. The present lecture contains the selected place – names for which almost complete source from 12th to 21st century was collected. The source has been thoroughly analysed both semantically as well as formally. On the whole, 19 place – names belonging to various semantic and structural categories were elaborated. Some unknown in the study of place – names etymology have been suggested for them or new suggestions have been made to already compulsory etymology.

TRANSLATION BY

ANETA SZARANIEC – GAICKA.

Panorama Warszawy 1617

Strona główna (HOME))

Strona Ewy Czerniakowskiej

Nazwy miejscowe Warszawy, cz. 3

Varsaviana Ewy Czerniakowskiej

Copyright by Ewa Czerniakowska, Gdańsk 2002-2009

Statystyka generowana przez Reggi-Stat - www.reggi.pl