Ewa Czerniakowska

Nazwy miejscowe Warszawy

cz. 3

Wybrane etymologie

Gdańsk, maj 2001

Oddział Gdański TPK


Pamięci Profesora dr hab. Aleksandra Gieysztora

w 85. rocznicę urodzin


Motto:

Miłośnikom Warszawy gdziekolwiek są


Przedmowa

Nauki pomocnicze historii i źródłoznawstwo stanowiły jeden z głównych obszarów zainteresowań badawczych Aleksandra Gieysztora. W jego przekonaniu nauki pomocnicze, „z natury swej podstawowe dla warsztatu badacza dziejów i dla poznania historycznego, współstanowiły o tym, że nauka historii jest nauką” (A. Gieysztor, Nauki dające poznawać źródła historyczne w Uniwersytecie Warszawskim, w: Tradycje i perspektywy nauk pomocniczych historii w Polsce, Kraków 1995, s. 33). Naukom pomocniczym historii nie przyznawał więc charakteru „pomocniczego”, traktuje je jako równoprawne z historią „właściwą „. (S. K. Kuczyński, Aleksander Gieysztor i nauki dające poznawać źródła historyczne, „Przegląd Historyczny”, 2000 nr 1, s. 51). Mazowsze, a przede wszystkim Warszawa, zajmowały miejsce szczególne w badaniach A. Gieysztora. W roku 1947 wraz ze Stanisławem Herbstem i Eugeniuszem Szwankowskim, opublikował w „Biuletynie Historii Sztuki” artykuł Kształty Warszawy, pierwszy nowoczesny zarys rozwoju urbanistycznego miasta, uwzględniający jego funkcje społeczne i gospodarcze. Badaniom prof. A. Gieysztora dotyczącym historii Mazowsza poświęcił interesujący artykuł wybitny mediewista prof. dr hab. Henryk Samsonowicz (Aleksandra Gieysztora badania nad Mazowszem, Przegląd Historyczny 2000 nr 1 s. 41-49). Wg tego uczonego u podstaw zainteresowania Aleksandra Gieysztora leżały różne przyczyny. Pierwszą była ciekawość badawcza dziejami ziemi, której początki i rozwój stanowiły i nadal stanowią szczególny przypadek wyróżniający ją od pozostałych polskich dzielnic. Kolejna przyczyna zainteresowania Mazowszem łączyła się u Gieysztora z poczuciem powinności wobec swej "małej ojczyzny", ktorej dzieje profesor uniwersytetu stołecznego winien był według niego badać i wyjaśniać. Wreszcie ważnym bodźcem do pracy byly zachowane na miejscu źródła - pisane, archeologiczne i językowe. Umożliwiały one wszechstronne, analityczne, miedzydyscyplinarne badania, do których prowadzenia Gieysztor był szczególnie przywiązany. Wykorzystanie m. in. metody geografii historycznej, językoznawstwa, archeologii, urbanistyki umożliwiało stawianie pytań znacznie rozszerzających możliwości poznawcze historyka. W efekcie tego powstawały studia, ktore stały się fundamentem wiedzy o przeszłości średniowiecznej Warszawy, pozwalające na ukazanie historii stolicy inaczej niz czyniło to wielu wcześniejszych dziejopisów. Nie dotyczyły one jedynie jednostek osadniczych, miejscowości, ktorych nazwy stanowią o dzisiejszym podziale administracyjnym stolicy. Ich treścia były rozwazania ukazujące przeszłość ziemi, na ktorej wyrastały wsie, folwarki i dwory - dobrze osadzone w krajobrazie naturalnym. W konkluzji należy za prof. Henrykiem Samsonowiczem przytoczyć opinię, że studia A. Gieysztora nad Mazowszem stanowiły ważny etap w poznawaniu przeszłości widzianej w skali powszechnej. Wyrażał to jasno: "historia lokalna zaspakaja w nas ciekawość tego co nas poprzedza, ale żeby nie była ona tylko rozrywką polegającą na zbieraniu różnobarwnych kamyków, które nie wiedzieć, w jaki wzór mogą się ułożyć, trzeba próbować odnosić je do szerszego kontekstu zjawisk historycznych, a więc do polityki i do gospodarki i do tych zjawisk, które wyrażają życie społeczne i kulturalne (A. Gieysztor, Pradzieje żoliborskie... w: Żoliborz wczoraj, dzis i jutro, Warszawa 1970, s. 24)


Wstęp

Obecna publikacja elektroniczna stanowi trzecią część słownika toponomastycznego obszaru miasta stołecznego Warszawy w jego aktualnych granicach administracyjnych. Część pierwsza ukazała się w roku 1998 i obejmowała nazwy w obrębie liter A-Bo (Czern I). Część druga (Br-Ch) opublikowana została jako zeszyt drugi w 2000 (datowany na rok 1999) przez Oddział Gdański Towarzystwa Przyjaciół Książki (Czern II).

Wnikliwą recenzję obu części napisała prof. dr hab. Maria Biolik (Prace Językoznawcze. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Olsztyn 2000, t. II s. 189-192), która podkreśliła, że większość przedstawionych w obu częściach haseł została opracowana poprawnie i że zarowno pierwsza, jak i druga część pracy ma ciekawą szatę graficzną. Recenzję zamieścił też Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (2001 nr 1/2 s. 146), gdzie prof. dr hab. Elżbieta Kowalczyk napisała: W odróżnieniu od innych prac toponomastycznych autorka w opracowanych hasłach nie ogranicza się wyłącznie do przytoczenia odmian zapisu nazwy i chronologii, ustalenia klasyfikacji i wywodu etymologicznego, ale podaje jej bliższą lokalizację, dzieje, a także odmienne propozycje etymologiczne lub odnoszące się do okoliczności powstania nazwy, o ile takowe istnieją. Autorka recenzji podkreśliła też użyteczność publikacji dla varsavianistów.

W części materiałowej niniejszej pracy, podobnie jak w dwu poprzednich zeszytach, miejscowości lokalizowane są wg współczesnego podziału administracyjnego, a obiekty nie istniejące wg podziałów ówczesnych lub względem sąsiednich miejscowości. Materiał źródłowy zgromadziłam metodą ekscerpcji. Były nim dokumenty historyczne, słowniki geograficzne, wykazy nazw, mapy i plany. Starałam się tak dobierać żródła, aby przedstawić możliwie pełny rejestr nazw od czasów najdawniejszych do współczesnych.

Hasłem jest pierwszy zetymologizowany zapis nazwy. Zapisy uszeregowane są chronologicznie od najdawniejszych do najnowszych. Po zapisach podaję klasyfikację semantyczno-etymologiczną i strukturalną. Nazwy o tej samej etymologii albo ponowione od danej nazwy stanowiącej przedmiot analizy umieszczam jako odrębne hasła z osobną etymologią. Zastosowana przeze mnie metoda badań nawiązuje do gdańskiej szkoły onomastycznej wypracowanej przez prof. Huberta Górnowicza. Badacz ten wyznawał tezę, że ”stoi na stanowisku integracji metod wypracowanych przez inne starsze szkoły toponomastyczne”. Chodzi tu przede wszystkim o klasyfikację strukturalno-gramatyczną Stanisława Rosponda i klasyfikację semantyczną Witolda Taszyckiego.Ideą przewodnią zastosowanej tu metodologii jest badanie nazw miejscowych i terenowych w ich wzajemnym oddziaływaniu w ścisłej integracji z historią osadnictwa, archeologią i geografią historyczną.

Summary-English


Słownik cz. 3

Anin, gm. Wawer, d. os. dz. Praga Pd. SM 20, zał. 1909 przy skrzyżowaniu linii kolejowej do Lublina z szosą brzeską EW 20: Anin 1921 Sk I 194, Anin 1933 Skor B 42, Anin 1991 NGRzP 101 - N. kult. pamiątk. z form. -in od im. Anna, żony Ksawerego Branickiego, właściciela rozparcelowanych dóbr, por. Kasprzycki W. sprzed lat 18. (Czern I 18).

Bemowo, siedziba gm. W.-Bemowo od 25 III 1994 EW Supl. 11, d. Boernerowo (zob.), od 1951 w granicach W., d. dz. Wola SM 45, os. zał. 1932-35 przy szosie biegnącej od wsi Groty do Wawrzyszewa, w pobliżu Babic: Bemowo 1964 UN (37) 22, Bemowo 1991 NGRzP 110 - N. topogr. powstała po II wojnie św., utworzona od nazwy tutejszego fortu: Fort Bema w celu zastąpienia przedwojennej nazwy Boernerowo z form. -owo. Por. Stolica 1989 nr 23 s. 10-11, E War 54. (Czern I 23-25).

Brzeziny, cz. ob. gm. Białołęka, d. dz. Praga Pn., wieś włączona do Warszawy w 1977 r.: Brzeziny v. Karolka 1783 Mp Perth Mz, Dwór Brzeziny 1786 M Perth, Brzeziny 1827 Tab I 45, kol. Brzeziny 1839 Top K, Brzeziny 1859 M Chrzan, Brzeziny 1877 Zinb I 59, Brzeziny 1880 SG I 416, Brzeziny 1991 NGRzP 139. - N. topogr. prym. pluralna od ap. brzezina „lasek brzozowy” SJP I 691, por. NMP I 386 (Czern II 14).

Czachowice zob. Czechowice

Czarnowo, nie istniejąca ob. wieś w dawnej par. Solec, której kontynuacją prawopodobnie są Siekierki (zob.) położona w pobliżu Czerniakowa Mokotów 28: Czarnowo /1414-25) 1456 MK 3, 40-40v (NMP II 192), Czarnowo 1471 MK 5, 152 (NMP II 192), Tharnouo 1479 MK 9, 115v-116 (NMP II 192),(Czyarnowo 1502 MK 18, 131 Maz N Ter 56, 75, 187, Czyarnowo MK 18, 253 Maz N Ter 102, Cziarnowo 1580 Zdz XVI 262, Ciarnów al. Siekierki 1720 Mk 222, 435 (Smoleńska R War XV 302).- N. dzierż. z form. -owo od n. os. Czarny SSNO I 404, por. NMP II 192.

Czechowice, obocznie też Czachowice, od 1954 r. Ursus (zob.), pocz. wś w pow. błońskiim, par. żbikowska: de Czechovicze 1420 Czer nr 1270, inCzechoovicze 1428 MKM I nr 677. de Cz Czachivicze 1442 KŁNW nr 193, de Czechowycze 1484 KŁNW nr 193, sczachowicz 1466 War nr 36/1284, sczachowycz 1469 War nr 25/1109, Czachouicze 1492 War nr 58/1731. - N. patr. z form. -ice od n. os. Czech (< Czesław) lub od n. os. Czech TNP IV 114, por. Rymut, Nazwy Miast Polski 253. Wg Rosponda SE 415 jest to n. patr. od im. Czech (skrócenie im. Czesław lub Czach, skrócenie im. Czasław). Co do zmiany Czechowice w Czachowice por. np. Czechowo, później Czachowo, pow. płocki. Wg K. Zierh 145 zmiana Czachowo da się łatwo wytłumaczyć faktem, że na obszarze, gdzie dokonało się przejście a>e po j i po spółgłoskach miękkich, imiona Czech i Czach zupełnie się ze sobą wymieszały... NMP odsyła do Ursus

Czyste, cz, dz. Wola, d, wieś: Czisthe 1428 MKM I nr 666, willa z ogrodem zw. Czyste 1787 Kat RBUW I 45 poz. 16, Czyste 1808 Pl Bach AGAD, ZK 5442-19, Czyste 1827 Tab I 87, Czyste 1877 Zinb I 107, Czyste 1880 SG I 885, Czyste 1901 BB I 112, Czyste 1964 UN (37) 22, Czyste 1991 NGRzP 172. - N. topogr. w postaci urzeczownikowionej przydawki przymiotnej czyste (domyślnie pole). W 1428 r. znajdowały się tu pola zwane Czyste, wchodzące w skład wsi Wielka Wola, które należały do rycerza Gotarda z Rakowa. Wg Handke SNW 79 nazwa terenu mogła się wiązać z jego charakterem: były tam źródła i rozlewiska, z których wypływało kilka rzeczek - Potok Służewiecki, Sadurka, Drna. Por. NMP II 243.

Dąbrówka, d. wś: ob. nieistniejąca w par. służewskiej zwłaszcza też Sopąchy /zob./: Sopanchi alias Dambrowka 1414-25 (c. 1457), Mk3, 36 Maz N Ter 139, Sanpachi alias Dambrowka 1417-29 MKM I 29 nr 172, in Dambrowka prope granicies Rapati 1477 -29MKM I nr 290, nyedzy ynyem /!/ dzuczraczny (!) et a myedzy dambrowkam 1501 War nr 1862. N. topogr. prym. od ap. dąbrówka "mała dąbrowa, zarośla dębowe Sł Stp II 43 Wg ustaleń A. Gieysztora na południowej granicy okęckiej, pod Rybiem rosła dąbrowa i zalegał stary gaj Ochota 22. NMP II nie uwzględnia tej wsi. Ze względu na kilka miejscowości noszących tę nazwę identyfikacja zapisów nie jest łatwa.

Górce,cz. gm. Bemowo, d. dz. Wola, , dawniej wieś w par. Babice: Gorcze 1432 SHGMz (W2,114), Gorcze (1441) SHGMz (MK3,255), Gurcze 1462 KRSW nr 60, z Gorczami 1565 LMz I 34, Gorcze 1580 ŹDz XVI 263, z Gorcami 1660-1 LWM XVII/2, Górce 1815 Prądz, Górce 1839 Top, Górce 1877 Zinb I 170, Górce 1881 SG II 698, Górce 1901 BB I 172, Górce 1921 Sk I 190. -N. topogr. z form -ec od ap. góra. Również A. Wolff II 45 uważa tę n. za topogr., wyrażającą geograficzne właściwości osady. Natomiast U. Bijak wywodzi ją też od ap. góra z suf. -ce ale sądzi, że n.określała mieszkańców wsi położonej wśród wzniesień NMP III 296

Grabie, nie istniejąca obecnie wieś, położona w XVI w. w par. Karczew w pobliżu Falenicy: Grabe 1409 Czer nr 135,Grabye 1432 MKM II nr 418, Grabye 1441 (c. 1457) MK 3, 265, 295 v. Maz N T 177, Grabye 1472 SHGMz (Mk 5, 167) NMP III 325, Grabie 1540 Czer dod V, Grabie 1565 L Mz I 178, Grabie 1576 ŹDz XV 226. - N. rod. od n. os. i h. Grabia SSNO II 188-9, por. A.Gieysztor, O pochodzeniu i rozsiedleniu Grabiów Mies. Herald. 1937. Nazw. Grabia pośiadcza SNWPU III 477. Wg NMP III 325 byłaby to n. od ap. grab, z sufiksem - e (6je).

Kawęczyn zob. Kawięcyno

Kawięcyno, potem Kawieczyno, ob. Kawęczyn, cz. dz. Praga Pd.: de Kavyeczyn 1466 KŁNW nr 690, ve wszy cavyeczynye 1479 War nr 1789, de Kawyeczino 1487 AC II nr 1870, de Cawyeczino 1491 ib. nr 1884, villa Cavieczino 1556 AKH X nr 238, z Kawęczinem 1565 LMz I 22, z Kawieczinem ib. s. 26, Kawieczino 1580 ŹDz XVI 250, z Kawęczynem 1660 Wejn VI 240, Kawęczyn 1827 Tab I 202, Kawęczyn 1882 SG III 914, Kawęczyn 1921 SK I 194, Kawęczyn 1964 SM 452. - N. topogr. z formantem -ino od przym. kawięcy: kawięta "potomstwo kawki, molendula". Pierwotnie była to zapewne nazwa terenowa o znaczeniu "miejsce, gdzie wylęgają się kawki". W postaci Kawieczyno - dysymilacja nosowości względem n w przyrostku -ino oraz hiperpoprawne -cz- w celu uniknięcia mazurzenia. Dotychczas interpretowano tę nazwę jako dzierż. od n. os. *Kawęka od kawękać. Już jednak badacze gdańscy, jak H. Górnowicz i J. Łuszczyńska udowodnili, że etymologia taka ze względu na liczne występowanie n. Kawęczyn, Kawiecino itp. jest jednak mało prawdopodobna i zaproponowali topograficzną.

Krusze, potem Żyrzno, ob. Zerzeń, dawniej wieś o nie istniejącej dziś nazwie obok Osmolina, należąca do kompleksu dóbr opactwa św. Wojciecha na grodzie płockim (Gieysztor, Mokotów 21). Wieś tę wraz z Osmolinem opat płocki zamienił w 1339 r. z księciem Trojdenem na Jeziorę pod Grójcem (Gieysztor, Praga 15): videlicet Zyrzno, quae Crusze primtus vocabatur 1339 NKM 233 nr 229. N. topogr. pluralna prymarna od ap. dial. i stp. „krusza”, por. Wolff, Praga 126. Por. Krusze, wś w b. pow. świeckim, PMT VIII 55 oraz Kruszwica.

Las, też Lasy, Tomków Las, ob. Las, gm. Wawer. Wzmiankowany w źródłach z XV w. jako wieś szlach. w pobliżu Zerzenia, w 1. poł. XVII w. własność Adama Kazanowskiego, marsz. nadw. kor., który na terenie L. założył wieś Koło; w 1864 r. Las został przył. do gm. Wawer, w 1951 do W-wy: w Lessie 1551 War 308 nr 2684, Tomków Las 1580 Zdz XVI 251, Lasy 1779 Planta, Lasy 1786 Perth, Las 1827 Tab I 260, Las [ 1. poł. XIX w. ] AGAD 69-23, Las 1870 Zinb I 321, Las 1884 SG V 80, Las 1921 Sk I 196, Las 1964 UN (37) 14, Las 1967 SM 579, Las 1991 NGRzP 320, Las 2000 Demart (ark. 12). - N. topogr. prym. od ap. las, w pewnym okresie pluralna.

Lasy zob. Las

Opacz Wielka, cz. d. dz. Ochota UN/37/13, ob. gm. Włochy, d. wieś w par. Służew SG VII 538, zwana też Opaczą Dużą w celu odróżnienia od Opaczy Małej (poza granicami W.). W 1951 przyłączona do W. leży po lewej stronie Al. Krakowskiej, na pd. zach. od Okęcia: de Opacz, inter Ribe et Sirocze Paludines 1432 MKM II nr 417, de Opacz 1438 MZH nr 21, de Oppacz 1492 AC II 896, sz wyelkyey opaczy 1505 War nr 2004 i 2005, swyelgyey opaczi 1518 War nr 2208, na ymyeniv opaczy 1521 War nr 2184, Opacz Maior 1580 ŹDz XVI 271, Opacz Duża 1827 Tab II 62, Opacz duża 1877 Zinb II 12, Opacz Duża, Wielka 1925 Sk I 193, Opacz Wielka 1967 SM 787, Opacz Wielka 1975 EW 439. - N. złoż., czł. I top. prym. od ap. opacz ‘miejsce nachylone ku północy’ Łesiów TNLub 15. W Maz NT 121 n. Opacz jako określenie działu w Chabdzinie wywodzi się niesłusznie od znacznie później poświadczonej n. sąsiedniej wsi Opacz, tę zaś od n. os. Opak, zob. A. Bańkowski, JP 1984 nr 1/2 s. 131-132. Por. przym. opaczny ‘na opak idąc, odwrotny, wsteczny’ SW III 783. Mniej przekonuje Rospond SE 265, który też objaśnia n. jako top., przypuszczając, że chodzi tu o ‘złą, nieurodzajną glebę, ew. krzywą zabudowę’. Czł. II wyróżniający (Wielka, Duża) - kult.(Czern I 12).

Tarchomino, potem i obecnie Tarchomin, os. dz. Praga Pn., dawniej wieś szlachecka, siedziba parafii, w XVIII w. połączona z Tarchominkiem: Tarchomino 1223 Perl 18 nr 20, de Tharchomino 1410 Czer nr 218, de Tarchomino 1420 Czer nr 1218, ib. nr 1249, Tharchomino 1427 KŁNW nr 82, Tharchomino 1453 MZH nr 84, Tharchomyno 1459 ib. nr 167, na Tharchonynye 1465 War nr 1242, de Tharchonyno 1511 AC III nr 321, Tarchonyn 1530 AKH X 388, w Tharchomyne 1534 War nr 2411 i 2412, bonorum Tharchonino 1539 MRP IV nr 6483, Tarchomin 1580 ŹDz XVI 258, Tarchomin 1827 Tab II 231, Tarchomin 1892 SG XII 165, Tarchomin 2000 Atlas W i ok (ark ). - N. dzierż. z form. -ino od n. os. *Tarchoma, por. n. os. Tarchała Tasz 127.

Wawer, ob. gmina o pow. 79, 7 km kw. EWar Supl 9, poprzednio osiedle w dzielnicy Praga Pd., początkowo kolonia powstała na początku XIX w. wokół karczmy Wawer, potem wieś będąca od 1864 r. siedzibą gminy EW 732, włączona do Warszawy w 1951 r. jako dzielnica Wawer EW 489: Wawer ( 1. poł. XIX w.) AGAD ZK 69- 23, Wawer 1877 Zinb II 246, Wawer 1893 SG XIII 147, Wawer 1902 BB II 252, Wawer, także Wawer Nowy i Wawer Stary 1967 SM 1198. - N. topogr. ponowiona od nazwy karczmy Wawer (zob.)

Witki, d. wieś w par. Służew, położona obok Solips i Włoch, zaginęła po potopie szwedzkim 1655-56, na pocz. XVI w. zwane także Sopąchami: na vythkach 1491 War nr 1712, Vythky 1503 ib. nr 1928, na polema vythky ynaczey na sopąchy 1514 ib. nr 2153, Witki 1580 ŹDz XVI 260. - N. rodowa od n. os. Witek (od typu Witosław lub od chrześc. Vitus, np. vitek 1423 War nr 46, por. Górn Rod 130 i Gieysztor Dzieje Ochoty 23. Wg niektórych badaczy utożsamiane z Witkowcem (zob.), np. AHP VII/2 s. 232, gdzie identyfikowane są z Wierzbnem.

Witkowiec, d. wieś obok Mokotowa i Rakowca, dziś nie istnieje: in bonis Wytkowyecz distr. Warsz. penes limites Mocotowskye ... a limite Sluzewska usque ad limites Rakowyecz 1526 MKP IV nr 14882, de Witkowiecz 1580 ŹDz XVI 262.- N. deminutywna z form. -owiec od n. m. Witki (zob.), z którymi była czasami utożsamiana ...

Włochy, gm. powstała 25 III 1994 r. o powierzchni 28,7 km2 , początkowo wieś szlachecka występująca pod nazwą Sopąchy i Porzucewo (zob), w 1938 uzyskała prawa miejskie , w 1951 r. przyłączone do Warszawy: do Wlochow 1517 War nr 2239, Włochi 1580 Źdz XVI 260, Włochy 1827 Tab II 274, Włochy 1893 SG XIII 696, Włochy 1967 SM 1238. - N. rod. od n. os. Włoch, por. Johannes Wloch de Sopachy 1468 MZH nr 301

Wykaz skrótów

Strona główna


Streszczenie w języku niemieckim

ENGLISH

Powrót do strony głównej


List do autorki


Biogram Aleksandra Gieysztora (1916-1999)

Naukowa Ewy i Małgorzaty Czerniakowskich

Warszawa

Uniwersytet Warszawski

Zamek Królewski w Warszawie

Nazwy miejscowe Warszawy, cz. 4

VARSAVIANA

Piosenkę o "Mojej Warszawie" śpiewa Mieczysław Fogg


Copyright by Ewa Czerniakowska 1998-2009

Statystyka generowana przez Reggi-Stat - www.reggi.pl