We wstępie do znajdującego się w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN rękopiśmiennego katalogu księgozbioru prywatnego rodziny Chełmickich (XIX/XX w.) czytamy
"Każdy księgozbiór przedstawia zespolenie pracy ludzi poświęcającychh się nauce, służy więc do rozpowszechniania wiedzy ludzkiej na korzyść całej ludzkości". Takim księgozbiorem jest na pewno założona w 1596 r. nasza książnica, której fragment, a mianowicie kalendarze polskie XIX i XX w. stanowią przedmiot niniejszej publikacji.
Znajdują się one w zbiorach objętych katalogami:
1. Katalog czasopism Biblioteki Gdańskiej PAN (powojenny z sygnaturami cyfrowymi)
2.Katalog alfabetyczny druków zwartych (nowy)
3.Katalog alfabetyczny druków do 1945 r. (literowy)
4.zbiory rękopisów.
Chronologicznie i geograficznie kalendarze te można podzielić następująco:

I.Kalendarze wychodzące na ziemiach polskich:
1.w trzech zaborach
2.w okresie międzywojennym
3.w okresie II wojny św.
Reprezentują one wszystkie ważniejsze ośrodki wydawnicze (także małe miasta)
II. Kalendarze polonijne:
1.XIX w.
2 XX w.
Reprezentują ważniejsze ośrodki wydawnicze skupisk polonijnych.
Wszystkie one zawierają dużo materiału do wiedzy o książce, księgozbiorach i czytelnictwie.

Uzasadniona tendencja do poszerzania podstawu źródłowej w badaniach nad dziejami książki polskiej coraz częściej prowadzi do ujawniania materiał źródłowego w niedostrzeganych czy lekceważonych dotychczas dokumentach. Takimi dokumentami zasługującymi na uwagę, ale dotąd niedocenionymi przez księgoznawców są różnego typu wydawnictwa informacyjne, głównie kalendarze. Kalendarz jako typ wydawnictwa ma na celu przedstawienie określonego, prawnie obowiązującego systemu rachuby czasu. Służy więc celom praktycznym. W związku z tym stanowi chyba najbardziej utylitarną książkę w dziejach drukarstwa. W XVIII w. była to pierwsza w naszym kraju postać książki masowej. Z kolei na wiek XIX i XX przypada ogromny rozwój wydawnictw kalendarzowych, wyrażający się nie tylko dużą liczbą wydawanych tytułów, ale również wyodrębnieniem i uformowaniem pewnych ich typów w zależności od kręgów odbiorców.
W wąskim znaczeniu kalendarz jest spisem dni roku z podziałem na miesiące i tygodnie z oznaczeniem świąt, wydawnictwami kalendarzowymi są natomiast publikacje podające wykazy dni,tygodni i miesięcy roku według określonej rachuby czasu (od łac. calendae - pierwszy dzień miesiąca), wzbogacone innymi informacjami.
W literaturze sptykamy różne definicje kalendarza. Najczęściej autorzy powołują się na słownik języka polskiego, według którego kalendarz jest to książka wydawana raz na rok, zawierająca oprócz wykazu dni, tygodni i miesięcy artykuły, informacje z różnych dziedzin wiedzy, przepisy, itp.
Z kolei Słownik literatury polskiej XIX wieku definiuje kalendarz jako gatunek publikacji o cechach zarówno periodyku, jak i druku zwartego, z charakterystycznym podziałem na dwie stałe części: kalendarzową i informacyjną, przybierający rozmaite kształty i formy: tablic, kalendarzy ściennych, kartkowych, notatników lub książki.
Tytuły oprócz do dzisiaj stosowanego kalendarza z rozmaitymi bliższymi określeniami jak polski i ruski, warszawski, ilustrowany mają jeszcze inne nazwy, jak almanach, rocznik, noworocznik, przewodnik, informator, świętnik, powtarzające się w przeróżnych zestawieniach. Czasem jednak pojawia się nieoczekiwanie tytuł, który nie sugeruje nawet myśli o kalendarzu, np. Osa, Krakowianin, Lwowianin, Weteran. Wydawnictwa kalendarzowe przechodziły niejednokrotnie wiele przemian. Niektóre pierwotnie o charakterze kalendarza - traciły go z czasem, np. Almanach "Polska Towarzyska", Towarzystwo Wydawnicze "Woreyd" lub odwrotnie - "Warszawski Rocznik Literacki i Kalendarz".

Streszczenie referatu wygłoszonego 25 marca 1995 r. w Bibliotece Gdańskiej PAN

COPYRIGHT by Ewa Czerniakowska, Gdańsk 1996-2001