CZACKI Tadeusz (1765-1813)



Tadeusz Czacki

CZACKI Tadeusz (1765-1813), histo­ryk, organizator szkolnictwa, działacz gosp., bibliofil, założyciel Liceum Krzemienieckiego i Bibl. Poryckiej, współzałożyciel Tow. Warsz. Przyjaciół Nauk. Ur. się 28 VIII w Porycku na Wołyniu jako syn Feliksa (Szczęsnego), podczaszego kor., i Katarzyny z Małachowskich. Kształcił się w domu rodzinnym pod kierunkiem jezuity Faustyna Grodzickiego. W 1768-74 przebywał w Gdańsku wraz ze stryjem Franciszkiem Czackim (1728-1787); mieszkał wtedy przy ul. św. Ducha. W 1784-6 pracował w Kom. Skarbowej, a 1786-92 w Kom. Skarbu Kor. Był inicjatorem sporządzenia mapy hy­drograficznej Polski i Litwy, którą wykonał por. J. Mahler, jego współpracownik. W 1790 jako komisarz Kom. Skarbu Kor. brał udział w obradach nad traktatem handl. z Prusami. W opublikowanym w 1790 dziełku Reffleksye nad uszkodzeniem dla krajów polskich wyni­kającym z zaniedbywania handlu, pochodzą­cego z mniej ważenia, porzuconej nad Gdań­skiem opieki wskazywał na pożytki płynące z utrzymania Gd. przy Polsce (t.r. ukazał się w W-wie przekład na jęz. niem.) W rękopiśmiennej pracy z 1792 Uwagi o handlu z An­glią, Portą Ottomańską i innymi narodami Cz. przedstawił znaczenie Gd. dla handlu An­glii z Polską. W swej najważniejszej pracy — O litewskich i polskich prawach (t. I-II 1800-1) — wykorzystał zbiory arch. m. Gd. i wiele dzieł gd. uczonych oraz prac o Gd., przez co zawarł w niej wiele źródłowych inf. dot. Gd. i Pom., np. w tomie I omówił prawo składu dla Gd., w tomie II umieścił tabl. ilustrującą eksport zboża przez Gd. W za­łączonym tu atlasie numizmatycznym zamie­ścił wizerunki wielu gd., elbląskich i tor. mo­net; była to pierwsza pol. praca numizma­tyczna obejmująca całość naszej numizma­tyki. W lipcu 1792 zakończył pracę w Komisji Skarbowej i rozpoczął na szeroką skalę akcję bibliofilsko-kolekcjonerską. W 1795 umieścił swe zbiory w Porycku na Wołyniu. W po­szukiwaniu materiałów hist. udawał się wie­lokrotnie do Gdańska, Oliwy, Torunia i Elbląga. W Gd. zatrzymywał się w hotelu „Dom An­gielski" przy ul. Chlebnickiej, „Olivaer Herberge" (Targ Drzewny), „Koenigsberger Herberge" (ul. Elbląska). Zamierzając poświęcić się dziejopisarstwu, gromadził zwłaszcza pa­miątki przeszłości narodowej — źródła i materiały hist. Bibl. w Porycku liczyła 1558 wol. rpsów, ponad 8500 tomów dzieł pol., 3—4 tys. obcych i ok. 20 tys. broszur. Z za­chowanych katalogów wynika, że posiadała wiele druków pom., m.in. dzieł J. Heweliusza, B. Keckermanna, G. Lengnicha, G. Reygera, M. Volckmara, F. Kluvera. Obecnie większość poloników z tej bibl. znajduje się w zbiorach Bibl. Czart. w Krakowie. Czacki był jed­nym z inicjatorów, założycieli i najbardziej aktywnych członków Tow. Przyjaciół Nauk w W-wie. W 1801 odbył podróż nauk. do Królewca, Fromborka i Gd. Zwiedzał Gdańsk m. in. w 1801, 1802, 1803.

Liceum w Krzemieńcu

Tadeusz Czacki i Liceum w Krzemieńcu

Zawarł wtedy znajomość z K.C. Mrongowiuszem, który wspomniał go w podręczniku z 1805. Rezultatem tej znajomości były starania Czackiego w 1805r. o sprowadzenie Mrongowiusza do Krzemieńca na bibl. i nauczyciela Gimn. Wołyńskiego (późn. Liceum Krzemienieckiego), założonego przez Cz. w t.r. W 1802 założył krótko istniejącą spółkę handl. Tow. Żeglugi. Był żonaty od 1792 z Barbarą Dembińską. Zm. 8 II 1813 w Dubnie. 18 VI 1965 nadano jego imię stat­kowi handl, m/s „Czacki".



Estreicher, XIV 507-8; tenże, Bibliografia pol­ska XIX stulecia, t. III K. 1962 s. 323-7; Gajewski L., Bibliografia ilustracji w czasopismach pol­skich XIX wieku i początku XX wieku (do 1918 r.), W. 1972 (ind.); Lit. pol., II 157 (bibliogr.); Biblio­grafia literatury polskiej. Nowy Korbut, W. 1966 t. IV s. 364-72; SPKP, s. 135-136 (bibliogr.); -Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kre­sach Rzeczypospolitej, t. 5 Wr. 1994 s. 380-6; Czer­niakowska M., Związki Józefa Maksymiliana Osso­lińskiego z Pomorzem, „Roczn. Bibl." t. 41: 1997 z. 1-2 s. 77, 79-90; taż, Związki Tadeusza Czackiego z Pomorzem, „Kwart. Hist. Nauki i Techniki" t. 42:1996 s. 25-42; Dunikowska B., Zawadzki K., Religa E., Szkoła im. Tadeusza Czackiego w Warsza­wie 1876-1976, W. 1997 (ind. i portr. C. J. Pitschmana); Haczewska Z., Rękopiśmienna osiemnastowieczna mapa hydrograficzna Polski w zbiorach sztokholmskich, „Pol. Przegl. Kartograficzny" 1985 nr 2 s. 146-7; Historia nauki polskiej, red. B. Suchodolski, t. l Wr. 1970 s. 421 (ind.), t. 6 Wr. 1974 s. 103-4; Kotarski E., Sarmaci i morze. Maryni­styczne początki w literaturze polskiej XVI-XVIII wieku, W. 1995 s. 63-6, 68, 305; BGd, starodruki, N1 11651, 8", N1 11649, 8°, N1 11650, 8".

Małgorzata, Czerniakowska.




K. C. Mrongowiusz (1765-1855)

Strona autorki

Strona główna

Gedanensia



Copyright by Małgorzata Czerniakowska, Gdańsk 2005