CZACKI Tadeusz (1765-1813)
CZACKI
Tadeusz (1765-1813), historyk, organizator szkolnictwa,
działacz gosp., bibliofil, założyciel Liceum Krzemienieckiego i Bibl.
Poryckiej, współzałożyciel Tow. Warsz. Przyjaciół Nauk.
Ur. się 28 VIII w Porycku na Wołyniu jako syn Feliksa (Szczęsnego),
podczaszego kor., i Katarzyny z Małachowskich. Kształcił się w domu
rodzinnym pod kierunkiem jezuity Faustyna Grodzickiego. W 1768-74
przebywał w Gdańsku wraz ze stryjem Franciszkiem Czackim (1728-1787);
mieszkał wtedy przy ul. św. Ducha. W 1784-6 pracował w Kom.
Skarbowej, a 1786-92 w Kom. Skarbu Kor. Był inicjatorem sporządzenia
mapy hydrograficznej Polski i Litwy, którą wykonał por.
J. Mahler, jego współpracownik. W 1790 jako komisarz Kom.
Skarbu Kor. brał udział w obradach nad traktatem handl. z Prusami. W
opublikowanym w 1790 dziełku Reffleksye nad uszkodzeniem dla
krajów polskich wynikającym z zaniedbywania handlu,
pochodzącego z mniej ważenia, porzuconej nad Gdańskiem
opieki wskazywał na pożytki płynące z utrzymania Gd. przy Polsce
(t.r. ukazał się w W-wie przekład na jęz. niem.) W rękopiśmiennej
pracy z 1792 Uwagi o handlu z Anglią, Portą Ottomańską i
innymi narodami Cz. przedstawił znaczenie Gd. dla handlu Anglii
z Polską. W swej najważniejszej pracy O litewskich i
polskich prawach (t. I-II 1800-1) wykorzystał zbiory
arch. m. Gd. i wiele dzieł gd. uczonych oraz prac o Gd., przez co
zawarł w niej wiele źródłowych inf. dot. Gd. i Pom., np. w
tomie I omówił prawo składu dla Gd., w tomie II umieścił tabl.
ilustrującą eksport zboża przez Gd. W załączonym tu atlasie
numizmatycznym zamieścił wizerunki wielu gd., elbląskich i tor.
monet; była to pierwsza pol. praca numizmatyczna obejmująca
całość naszej numizmatyki. W lipcu 1792 zakończył pracę w
Komisji Skarbowej i rozpoczął na szeroką skalę akcję
bibliofilsko-kolekcjonerską. W 1795 umieścił swe zbiory w Porycku na
Wołyniu. W poszukiwaniu materiałów hist. udawał się
wielokrotnie do Gdańska, Oliwy, Torunia i Elbląga. W Gd.
zatrzymywał się w hotelu Dom Angielski" przy ul.
Chlebnickiej, Olivaer Herberge" (Targ Drzewny),
Koenigsberger Herberge" (ul. Elbląska). Zamierzając
poświęcić się dziejopisarstwu, gromadził zwłaszcza pamiątki
przeszłości narodowej źródła i materiały hist. Bibl. w
Porycku liczyła 1558 wol. rpsów, ponad 8500 tomów dzieł
pol., 34 tys. obcych i ok. 20 tys. broszur. Z zachowanych
katalogów wynika, że posiadała wiele druków pom., m.in.
dzieł J. Heweliusza, B. Keckermanna, G. Lengnicha, G. Reygera, M.
Volckmara, F. Kluvera. Obecnie większość poloników z tej bibl.
znajduje się w zbiorach Bibl. Czart. w Krakowie. Czacki był jednym
z inicjatorów, założycieli i najbardziej aktywnych członków
Tow. Przyjaciół Nauk w W-wie. W 1801 odbył podróż nauk.
do Królewca, Fromborka i Gd. Zwiedzał Gdańsk m. in. w 1801, 1802, 1803.
Tadeusz Czacki i Liceum w Krzemieńcu
Zawarł wtedy znajomość z K.C. Mrongowiuszem, który wspomniał go w podręczniku z 1805. Rezultatem tej znajomości były starania Czackiego w 1805r. o sprowadzenie Mrongowiusza do Krzemieńca na bibl. i nauczyciela Gimn. Wołyńskiego (późn. Liceum Krzemienieckiego), założonego przez Cz. w t.r. W 1802 założył krótko istniejącą spółkę handl. Tow. Żeglugi. Był żonaty od 1792 z Barbarą Dembińską. Zm. 8 II 1813 w Dubnie. 18 VI 1965 nadano jego imię statkowi handl, m/s Czacki".
Estreicher, XIV 507-8; tenże, Bibliografia polska XIX stulecia, t. III K. 1962 s. 323-7; Gajewski L., Bibliografia ilustracji w czasopismach polskich XIX wieku i początku XX wieku (do 1918 r.), W. 1972 (ind.); Lit. pol., II 157 (bibliogr.); Bibliografia literatury polskiej. Nowy Korbut, W. 1966 t. IV s. 364-72; SPKP, s. 135-136 (bibliogr.); -Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 5 Wr. 1994 s. 380-6; Czerniakowska M., Związki Józefa Maksymiliana Ossolińskiego z Pomorzem, Roczn. Bibl." t. 41: 1997 z. 1-2 s. 77, 79-90; taż, Związki Tadeusza Czackiego z Pomorzem, Kwart. Hist. Nauki i Techniki" t. 42:1996 s. 25-42; Dunikowska B., Zawadzki K., Religa E., Szkoła im. Tadeusza Czackiego w Warszawie 1876-1976, W. 1997 (ind. i portr. C. J. Pitschmana); Haczewska Z., Rękopiśmienna osiemnastowieczna mapa hydrograficzna Polski w zbiorach sztokholmskich, Pol. Przegl. Kartograficzny" 1985 nr 2 s. 146-7; Historia nauki polskiej, red. B. Suchodolski, t. l Wr. 1970 s. 421 (ind.), t. 6 Wr. 1974 s. 103-4; Kotarski E., Sarmaci i morze. Marynistyczne początki w literaturze polskiej XVI-XVIII wieku, W. 1995 s. 63-6, 68, 305; BGd, starodruki, N1 11651, 8", N1 11649, 8°, N1 11650, 8".
Małgorzata, Czerniakowska.
Copyright by Małgorzata Czerniakowska, Gdańsk 2005